Thị trường thép toàn cầu trước bước ngoặt xanh: EU thúc đẩy cải cách CBAM, ETS và chính sách công nghiệp

Áp lực cải cách CBAM và ETS để bảo vệ ngành công nghiệp châu Âu

Italy và Pháp đang kêu gọi Ủy ban châu Âu đẩy nhanh cải cách hai công cụ chính của chính sách khí hậu EU là Cơ chế điều chỉnh biên giới carbon (CBAM) và Hệ thống giao dịch phát thải EU (EU ETS), cho rằng các đề xuất hiện tại chưa đủ mạnh để bảo vệ các ngành công nghiệp tiêu tốn nhiều năng lượng trước cạnh tranh quốc tế và tình trạng dư thừa công suất toàn cầu.

Tại Diễn đàn Hợp tác Công nghiệp Pháp - Italy lần thứ ba tổ chức tại Rome ngày 3/3/2026, Bộ trưởng Doanh nghiệp Italy Adolfo Urso và Bộ trưởng Công nghiệp Pháp Sébastien Martin đã ký tuyên bố chung về chính sách công nghiệp châu Âu.

Hai nước cho rằng EU cần tiến hành đánh giá toàn diện hệ thống ETS nhằm tăng tính ổn định và khả năng dự báo của giá carbon - yếu tố được xem là then chốt để duy trì năng lực cạnh tranh của các ngành công nghiệp năng lượng cao như thép, xi măng hay hóa chất.

Bên cạnh đó, hai bộ trưởng nhấn mạnh rằng CBAM cần được cải cách sâu rộng hơn so với đề xuất hiện tại của Ủy ban châu Âu, đặc biệt liên quan đến:

• Thời điểm triển khai đầy đủ dự kiến vào năm 2028
• Phạm vi áp dụng theo ngành
• Các biện pháp bảo vệ chuỗi cung ứng chiến lược của châu Âu

Theo tuyên bố chung, thời điểm 2028 được đánh giá là quá muộn trong bối cảnh áp lực cạnh tranh đối với các doanh nghiệp EU đang gia tăng nhanh chóng.

Giá carbon EU biến động mạnh, niềm tin thị trường suy giảm

Một trong những vấn đề lớn hiện nay của hệ thống ETS là biến động mạnh của giá carbon.

Từ giữa tháng 1/2026, giá quyền phát thải carbon tại châu Âu đã giảm hơn 20 EUR/tấn CO₂ do các cuộc tranh luận chính trị ngày càng gay gắt về việc cải cách ETS nhằm hỗ trợ khả năng cạnh tranh của ngành công nghiệp.

Theo đánh giá của Platts (thuộc S&P Global Energy), giá hợp đồng quyền phát thải EU (EUA) giao tháng 12/2026 ở mức khoảng 73,6 EUR/tấn CO₂ vào đầu tháng 3.

Một số quốc gia thành viên như Italy, Đức, Pháp, CH Czech và Slovakia đã kêu gọi điều chỉnh lại cơ chế thị trường carbon của EU, cho rằng các quy định hiện tại đang làm suy giảm sức cạnh tranh của ngành công nghiệp trong khu vực.

Ngoài ra, các bộ trưởng cũng chỉ trích đề xuất thành lập Quỹ khử carbon tạm thời của Ủy ban châu Âu vì:

• Quy mô và thời hạn hạn chế
• Phạm vi sản phẩm đủ điều kiện hỗ trợ còn hẹp
• Chưa bù đắp đầy đủ chi phí do giảm phân bổ miễn phí ETS

Theo quy định hiện hành, phân bổ miễn phí hạn ngạch phát thải cho các ngành thuộc CBAM sẽ bị loại bỏ hoàn toàn vào năm 2034, điều này làm gia tăng áp lực chi phí đối với các nhà sản xuất thép và vật liệu cơ bản.

Tranh luận về định nghĩa “thép xanh” và tác động tới chuỗi cung ứng

Song song với chính sách carbon, thị trường cũng đang chứng kiến tranh luận ngày càng gay gắt về định nghĩa “thép xanh” hoặc thép carbon thấp.

Tại hội nghị Make UK tổ chức ở London, đại diện ngành thép Anh cho rằng nhiều dự án hạ tầng đang áp dụng các tiêu chí môi trường thiếu toàn diện, dẫn đến việc loại bỏ thép sản xuất trong nước.

Theo Gareth Stace - Tổng giám đốc tổ chức UK Steel - nhiều dự án coi thép sản xuất bằng lò hồ quang điện (EAF) là “thép xanh”, trong khi không có định nghĩa toàn cầu thống nhất về thép xanh.

Cách tiếp cận này dẫn tới một nghịch lý:

• Các dự án có thể nhập khẩu thép EAF từ nước ngoài để đáp ứng tiêu chí carbon thấp.
• Trong khi đó, thép sản xuất trong nước bằng lò cao (BF-BOF) - dù đang trong quá trình chuyển đổi sang công nghệ ít phát thải hơn - lại bị loại khỏi chuỗi cung ứng.

Các dự án hạ tầng lớn tại Anh như Net Zero Teesside hay Lower Thames Crossing được cho là đã sử dụng thép nhập khẩu dựa trên yêu cầu carbon môi trường.

Đại diện Tata Steel UK cho rằng nhiều quy định hiện nay thiếu sự linh hoạt và chưa phản ánh đúng lộ trình khử carbon của ngành thép. Theo kế hoạch, ngành điện của Anh sẽ đạt mức phát thải ròng bằng 0 vào năm 2035, cho phép sản xuất thép từ phế liệu bằng điện gần như không phát thải.

Đạo luật Industrial Accelerator Act và cuộc tranh luận về thị trường thép carbon thấp

Một chính sách quan trọng khác đang được thảo luận tại EU là Đạo luật Tăng tốc Công nghiệp (Industrial Accelerator Act - IAA), nhằm thúc đẩy sản xuất các sản phẩm công nghiệp sạch.

Theo đề xuất của Ủy ban châu Âu:

• 25% thép sử dụng trong các dự án mua sắm công phải đáp ứng tiêu chí phát thải carbon thấp
• Các lĩnh vực như xây dựng, phương tiện giao thông và cơ sở hạ tầng sẽ áp dụng yêu cầu này

Tuy nhiên, đề xuất hiện tại không yêu cầu thép phải được sản xuất tại châu Âu, điều khiến nhiều hiệp hội ngành thép lo ngại.

Hiệp hội Thép châu Âu (Eurofer) cho rằng quy định này chưa đủ để tạo ra thị trường dẫn dắt cho thép xanh tại EU, bởi:

• Mua sắm công chỉ chiếm dưới 5% tổng nhu cầu thép
• Các chương trình hỗ trợ quốc gia khác nhau giữa các nước thành viên
• Không có yêu cầu rõ ràng về xuất xứ sản phẩm

Eurofer kêu gọi EU xây dựng định nghĩa “Made in Europe” đối với thép dựa trên tiêu chí “nấu chảy và đúc trong EU hoặc Khu vực Kinh tế châu Âu (EEA)”, đồng thời thiết lập hệ thống nhãn mác cho thép carbon thấp.

Vai trò của hydrogen và các công nghệ khử carbon

Tổ chức Hydrogen Europe cũng cho rằng đề xuất IAA là một bước tiến tích cực nhưng chưa đủ tham vọng.

Theo tổ chức này, để thúc đẩy quá trình chuyển đổi sâu rộng của ngành thép, EU cần:

• Tăng tỷ lệ bắt buộc sử dụng thép carbon thấp trong các dự án công
• Áp dụng hệ thống nhãn sản phẩm dựa trên cường độ phát thải carbon
• Hỗ trợ phát triển công nghệ sản xuất thép sử dụng hydrogen xanh

Một phương pháp đang được đề xuất là Steel Decarbonisation Scale - hệ thống đánh giá phát thải dựa trên:

• Cường độ phát thải khí nhà kính
• Tỷ lệ sử dụng phế liệu

Cách tiếp cận này được xem là trung lập về công nghệ, cho phép so sánh giữa thép sản xuất từ quặng sắt và thép tái chế.

Bất đồng giữa các ngành công nghiệp về yêu cầu nội địa hóa

Đề xuất IAA cũng tạo ra những ý kiến trái chiều giữa các ngành công nghiệp.

Một số nhà sản xuất thép như Outokumpu hoan nghênh việc tăng nhu cầu đối với sản phẩm sạch. Tuy nhiên, các hiệp hội ngành thép tại Đức cho rằng thiếu yêu cầu về thép sản xuất trong EU sẽ không tạo ra nhu cầu bền vững cho ngành thép nội địa.

Ngược lại, hiệp hội cơ khí và chế tạo máy VDMA lại cho rằng yêu cầu nội địa hóa quá cao có thể gây tổn hại cho thị trường và làm suy yếu vai trò dẫn đầu công nghệ của châu Âu.

Theo VDMA, cách tiếp cận “Buy European” chỉ nên áp dụng trong những trường hợp liên quan đến an ninh chiến lược, thay vì áp dụng rộng rãi cho các chuỗi cung ứng công nghiệp.

Doanh nghiệp tìm cách phòng ngừa rủi ro giá carbon trong kỷ nguyên CBAM

Sự biến động mạnh của giá carbon trong EU cũng khiến các doanh nghiệp tìm kiếm các công cụ tài chính mới để quản lý rủi ro.

Một trong những công cụ đang thu hút sự quan tâm là CBAM swaps - hợp đồng hoán đổi cho phép doanh nghiệp khóa giá chứng chỉ CBAM trong tương lai.

Theo Hartree Partners - một công ty giao dịch hàng hóa toàn cầu - công cụ này giúp các nhà nhập khẩu hàng hóa phát thải cao:

• Bảo vệ trước biến động giá carbon
• Dự báo chi phí tuân thủ CBAM tốt hơn

CBAM đã bước vào giai đoạn vận hành chính thức từ ngày 1/1/2026, trở thành cơ chế thuế carbon biên giới đầu tiên trên thế giới.

Tuy nhiên, việc mua chứng chỉ CBAM dựa trên lượng phát thải của hàng nhập khẩu chỉ bắt đầu từ tháng 2/2027.

Các ngành chịu tác động trực tiếp bao gồm:

• Thép và sắt
• Nhôm
• Xi măng
• Phân bón
• Điện
• Hydrogen

Bên cạnh CBAM swaps, doanh nghiệp cũng có thể sử dụng các chiến lược phòng ngừa rủi ro khác như:

• Giao dịch quyền phát thải EU (EUAs)
• Mua “chứng chỉ ảo” cho các giao dịch ngắn hạn

Triển vọng và tác động đối với thị trường thép toàn cầu

Những diễn biến chính sách tại châu Âu cho thấy quá trình chuyển đổi sang thép carbon thấp đang bước vào giai đoạn quyết định, với tác động sâu rộng tới thương mại và chuỗi cung ứng toàn cầu.

Trong những năm tới, một số xu hướng lớn có thể định hình thị trường thép quốc tế:

1. Chính sách carbon ngày càng gắn chặt với chính sách công nghiệp
2. Các tiêu chuẩn về thép xanh và phát thải carbon sẽ ngày càng được chuẩn hóa
3. Các công cụ tài chính và thị trường carbon sẽ trở thành yếu tố quan trọng trong quản trị rủi ro của doanh nghiệp

Đối với các nhà sản xuất thép, đặc biệt tại các quốc gia xuất khẩu vào EU, việc theo dõi sát các thay đổi về CBAM, ETS và tiêu chuẩn thép carbon thấp sẽ đóng vai trò then chốt trong việc duy trì khả năng cạnh tranh trên thị trường quốc tế.

Trong bối cảnh đó, quá trình chuyển đổi sang sản xuất thép ít phát thải, tăng cường minh bạch dữ liệu carbon và thích ứng với các quy định thương mại mới sẽ trở thành yếu tố quyết định đối với sự phát triển bền vững của ngành thép toàn cầu.

Th.S