Ở một nhà máy thép, một kWh điện tưởng như rất nhỏ. Nhưng với sản lượng hàng trăm nghìn tấn mỗi năm, mỗi kWh được tiết giảm lại có thể tạo ra giá trị đáng kể. Bởi vậy, tại Công ty TNHH MTV Thép Miền Nam - VNSTEEL (Thép Miền Nam), câu chuyện năng lượng không dừng ở việc dùng ít điện hơn. Đó là hành trình từ nhận diện và loại bỏ lãng phí, đến tối ưu từng công đoạn, từng thiết bị, từng đơn vị sản phẩm. Để rồi tiến thêm một bước: Lựa chọn những nguồn năng lượng hiệu quả và sạch hơn.

Ông Ngô Tiến Thọ - Phó Tổng giám đốc Công ty TNHH MTV Thép Miền Nam - VNSTEEL phân biệt khá rõ ba cấp độ trong hành trình này: chống lãng phí, tiết kiệm và tối ưu hóa.

“Có những thiết bị/cụm thiết bị vẫn chạy trong khi sản xuất chưa thực sự cần đến, hoặc vận hành ở mức công suất cao hơn nhu cầu thực tế. Đó là phần năng lượng bị lãng phí. Muốn xử lý những việc này nhiều khi không cần đầu tư lớn, mà trước hết phải thay đổi cách quản lý và vận hành. Nhưng muốn tiết kiệm từ mức 2kWh/tấn lên 10 kWh/tấn đôi khi lại là câu chuyện khác, đòi hỏi phải có đầu tư về thiết bị, trí tuệ và cả tiền bạc”, ông Thọ nói.

Và đó cũng chính là cách Thép Miền Nam tiếp cận bài toán năng lượng trong nhiều năm qua: bắt đầu từ những gì có thể làm ngay, sau đó từng bước đi sâu hơn vào công nghệ, quy trình và hệ thống.

Từ khoảng năm 2014-2015 đến nay, sử dụng năng lượng tiết kiệm, giảm chi phí và cải tiến kỹ thuật đã trở thành công việc được Thép Miền Nam thực hiện thường xuyên.

Thép Miền Nam đang vận hành dây chuyền công nghệ đồng bộ do Danieli (Italia) thiết kế, chế tạo và lắp đặt. Sản xuất phôi sử dụng lò hồ quang điện EAF, với nguyên liệu đầu vào là sắt thép vụn. Tuy nhiên, sau một dây chuyền hiện đại vẫn là câu chuyện của con người, thiết bị và cách vận hành.

“Dây chuyền hiện tại là đồng bộ thật nhưng những chi tiết nhỏ, những bộ phận, tính năng mình không/chưa sử dụng tới, sau một thời gian nó sẽ bị dơ, chậm và kiểm soát thiếu hiệu quả. Chưa kể, có cả những ưu việt trong dây chuyền mình còn chưa khai thác hết”, ông Chiến chia sẻ.

Từ nhận thức đó, nhiều giải pháp được triển khai thực hiện ngay trên dây chuyền hiện hữu: Tận dụng phôi nóng và tăng cường quản lý phụ tải. Những giải pháp này được ghi nhận đã giúp tiết kiệm hàng triệu kWh/năm.

Nhưng đây mới chỉ là lớp đầu tiên của câu chuyện năng lượng của Thép Miền Nam.

Nếu chống lãng phí là việc loại bỏ những phần năng lượng bị sử dụng không cần thiết, thì tiết kiệm và tối ưu bắt đầu từ việc nhìn lại chính quy trình sản xuất.

Một trong những hướng được Thép Miền Nam chú trọng là tối ưu quá trình luyện và cán. Phôi sau khi đúc nếu còn nóng được đưa vào cán sớm sẽ giúp giảm lượng năng lượng phải sử dụng để gia nhiệt lại. Tỷ lệ cán nóng càng được nâng lên, hiệu quả năng lượng càng rõ.

Với sản lượng khoảng 500.000-600.000 tấn/năm, chỉ một thay đổi nhỏ về mức tiêu hao trên mỗi tấn sản phẩm cũng có thể tạo ra hiệu quả lớn khi cộng dồn cả năm.

Theo ông Ngô Tiến Thọ, riêng việc tối ưu tỷ lệ cán nóng có thể mang lại hiệu quả khoảng 15-20 tỷ đồng/năm.

Đây là điểm đáng chú ý trong cách Thép Miền Nam nhìn về tiết kiệm năng lượng: doanh nghiệp không nhất thiết phải chờ một dự án đầu tư lớn mới có thể tạo ra hiệu quả. Nhiều giá trị nằm ngay trong dây chuyền đang vận hành, nếu doanh nghiệp nhìn thấy phần năng lượng đang tiêu hao chưa hợp lý và tìm được cách khai thác tốt hơn.

Từ đây, bài toán năng lượng được nâng lên một cấp độ khác: không nên chỉ nhìn vào lượng điện giảm được.

Theo tính toán của ông Ngô Tiến Thọ, nếu mức tiêu hao điện tại công đoạn luyện phôi giảm khoảng 30 kWh/tấn, công đoạn cán giảm khoảng 10 kWh/tấn, tổng mức giảm có thể khoảng 40 kWh/tấn. Với sản lượng 500.000-600.000 tấn/năm, nhân với giá điện trung bình, hiệu quả kinh tế có thể lên tới hàng chục tỷ đồng mỗi năm.

Nhưng giảm điện chưa đồng nghĩa với tối ưu.

Đó là lúc năng lượng không còn được nhìn như một chỉ tiêu riêng lẻ. Mọi quyết định phải dựa trên dữ liệu; mức tiêu hao trên mỗi tấn thép phải được đặt cùng với năng suất, chất lượng và giá thành.

Thép Miền Nam tập trung tối ưu quy trình sản xuất, nâng cấp thiết bị, quản lý phụ tải, giám sát và đo lường mức tiêu hao. Công ty xây dựng quy trình sản xuất trên nền tảng các hệ thống quản lý theo tiêu chuẩn ISO 9001, ISO 14001 và tiến tới áp dụng TCVN ISO 50001:2018 để hình thành hệ thống quản lý năng lượng bài bản hơn.

Công tác kiểm toán năng lượng được thực hiện định kỳ; các quy định quản lý năng lượng nội bộ được ban hành, đồng thời, Công ty cập nhật các quy định pháp luật và tổ chức tập huấn cho cán bộ. Ngày 18/11/2025, Thép Miền Nam tham gia chương trình tập huấn về quản lý năng lượng do Bộ Công Thương tổ chức.

Đặc biệt, Công ty đã thành lập Ban chỉ đạo quản lý năng lượng, rà soát các khu vực tiêu thụ để phát hiện và khắc phục những điểm lãng phí.

Tối ưu mức tiêu hao mới chỉ giải quyết một phía của bài toán. Khi yêu cầu về hiệu quả và phát triển xanh ngày càng cao, câu hỏi tiếp theo là: nguồn năng lượng được sử dụng để sản xuất đến từ đâu?

Tại lò nung phôi, Công ty chủ động chuyển từ dầu FO sang khí tự nhiên. Sự thay đổi này tác động đồng thời đến hiệu quả kinh tế - kỹ thuật, môi trường làm việc và phát thải. Theo số liệu do các bộ, ngành công bố, mức phát thải của dầu FO ít nhất cao gấp khoảng 1,5 lần khí tự nhiên.

So với dầu FO, khí tự nhiên có ưu điểm cháy sạch hơn, giảm đáng kể lượng khói, bụi và các chất ô nhiễm phát sinh trong quá trình đốt. Việc thay thế nhiên liệu vì thế giúp không gian sản xuất thông thoáng hơn, giảm tác động của khói và mùi dầu đến người lao động, đồng thời tạo điều kiện thuận lợi hơn để doanh nghiệp duy trì môi trường làm việc an toàn, sạch sẽ. Ở góc độ công nghệ, sử dụng khí tự nhiên còn giúp quá trình gia nhiệt ổn định và dễ kiểm soát hơn. Nguồn nhiên liệu được cấp liên tục, khả năng điều chỉnh nhiệt độ linh hoạt, hạn chế những biến động trong quá trình đốt, qua đó hỗ trợ lò nung vận hành ổn định, nâng cao hiệu suất nhiệt và giảm các sự cố liên quan đến hệ thống cấp, đốt nhiên liệu. s

Nếu trước đây câu hỏi trọng tâm là làm thế nào để dùng ít năng lượng hơn, thì ở bước này, Thép Miền Nam bắt đầu đặt ra câu hỏi rộng hơn: làm thế nào để sử dụng nguồn năng lượng hiệu quả hơn và sạch hơn?

Và câu hỏi đó dẫn tới bước tiếp theo: Sản xuất thép xanh.

Thép Miền Nam đang xây dựng phương án tham gia mua điện xanh qua lưới điện quốc gia theo cơ chế mua bán điện trực tiếp (Direct Power Purchase Agreement - DPPA).

Theo ông Thọ, DPPA cho phép các nguồn điện sạch vẫn hòa vào hệ thống điện, trong khi doanh nghiệp ký hợp đồng mua điện theo cơ chế này với bên bán. Doanh nghiệp không nhất thiết phải đầu tư thêm một hệ thống riêng, đồng thời có thể tiếp cận nguồn năng lượng sạch và giảm phát thải.

Đây là một bước tiến khác trong tư duy năng lượng!

Từ chỗ chống lãng phí, Thép Miền Nam chuyển sang tiết kiệm; từ tiết kiệm chuyển sang tối ưu thiết bị và quy trình; từ tối ưu chuyển sang quản trị năng lượng bằng dữ liệu; rồi từ tối ưu mức tiêu hao tiến thêm một bước là chủ động quan tâm đến nguồn năng lượng sử dụng.

Theo kế hoạch của Công ty, DPPA và điện mặt trời được xác định là những giải pháp có thể triển khai trước, trong khi hệ thống lưu trữ năng lượng bằng pin BESS là bước phức tạp hơn, đòi hỏi mức đầu tư và sự chuẩn bị lớn hơn.

Cùng với đó, Thép Miền Nam đã duy trì kiểm kê khí nhà kính đối với cả Scope 1 và Scope 2. Hệ thống thu gom khói bụi được vận hành liên tục, dữ liệu khí thải được giám sát trực tuyến. Công ty đã đầu tư hơn 42 tỷ đồng để nâng cấp hệ thống hút bụi trong giai đoạn 2017-2020.

Năng lượng vì thế không còn là một bài toán đứng riêng bên cạnh sản xuất. Nó đang đi vào từng quyết định về thiết bị, nhiên liệu và công nghệ.

Hiệu quả của cách tiếp cận này được thể hiện trong kết quả sản xuất.

6 tháng đầu năm 2026, Thép Miền Nam sản xuất 314.835 tấn phôi thép, 294.729 tấn thép cán và tiêu thụ 341.899 tấn thép. Lợi nhuận trước thuế đạt 225 tỷ đồng, vượt hơn 3 lần kế hoạch năm. Toàn hệ thống Thép Miền Nam tiêu thụ 500.846 tấn, tăng 137,6% so với cùng kỳ năm 2025. Đáng chú ý, trong bối cảnh sản lượng tăng, các chỉ tiêu tiêu hao nguyên, nhiên liệu và điện năng của Công ty thấp hơn định mức rất nhiều. Báo cáo của Công ty xác định đây là một trong những yếu tố quan trọng giúp giảm giá thành và nâng cao sức cạnh tranh của sản phẩm.

Như vậy, tiết kiệm năng lượng không đứng bên ngoài mục tiêu sản xuất kinh doanh. Nó nằm ngay trong bài toán cạnh tranh.

Thép Miền Nam đang chuẩn bị cho một giai đoạn phát triển mới, trong đó Công ty nâng cao năng lực sản xuất, đẩy nhanh các điều kiện cấp phép nâng công suất và chuẩn bị Dự án Đầu tư mở rộng, bổ sung dây chuyền Cán thép công suất 500.000 tấn/năm.

Công suất lớn hơn cũng đồng nghĩa với yêu cầu cao hơn về hiệu quả năng lượng. Một dây chuyền mới phải hiệu quả hơn. Một tấn thép mới phải được sản xuất với mức tiêu hao hợp lý hơn. Và nguồn năng lượng sử dụng cũng phải ngày càng sạch hơn. Đó là lý do hành trình năng lượng tại Thép Miền Nam chưa thể dừng ở những con số đã đạt được.

Bởi với một doanh nghiệp thép, câu chuyện cuối cùng không chỉ là tiết kiệm được bao nhiêu kWh điện. Mà là mỗi kWh được sử dụng hiệu quả đến đâu để tạo ra một tấn thép có sức cạnh tranh cao hơn, ít phát thải hơn và phù hợp hơn với yêu cầu của một nền sản xuất đang chuyển nhanh sang xanh hóa.

Bài: Minh Thuỷ - Hồ Nga (Tạp chí Công Thương)

Ảnh: Nga Thủy Tinh

Thiết kế: Quốc Duy